Medisch beoordeeld door dr. A.M. van Coevorden, dermatoloog
Aftenpijnlijke zweertjes in de mond die vanzelf genezen
Aften zijn pijnlijke, ondiepe zweertjes op het slijmvlies van de mond die vanzelf genezen en de neiging hebben terug te komen. Ongeveer een op de vijf mensen krijgt er ooit mee te maken, vaak voor het eerst rond de puberteit. Bij de meeste mensen blijft het bij kleine zweertjes die binnen een tot twee weken vanzelf verdwijnen.
Wat zijn aften?
Aften zijn pijnlijke zweertjes van het mondslijmvlies die vaak voor het eerst rond de puberteit ontstaan en de neiging hebben vaak terug te komen. Ze komen bij ongeveer 20% van de bevolking voor. De meeste mensen hebben af en toe wat last van kleine, pijnlijke zweertjes die na een tot twee weken vanzelf genezen. Sommige mensen hebben vaak terugkerende, grote en zeer pijnlijke zweren in de mond. Bij het ontstaan spelen waarschijnlijk verschillende factoren een rol. Bij ongeveer 10% van de mensen met aften wordt een oorzaak gevonden. In alle andere gevallen kan de aandoening zo nodig behandeld worden, maar niet definitief genezen.
Hoe krijgt u aften?
Er is niet één bepaalde oorzaak aan te wijzen. Waarschijnlijk lokken verschillende factoren aften uit bij mensen die er aanleg voor hebben. De meeste mensen met kleine aften zijn verder gezond, maar bij grote aften kunnen andere ziekten een rol spelen.
Uitlokkende factoren:
- Beschadiging van het mondslijmvlies, bijvoorbeeld door tandenpoetsen, flossen, kauwgom, scherpe stukjes voedsel, een slecht sluitend gebit, injecties of tandheelkundige behandelingen. Ook roken beschadigt het mondslijmvlies.
- Emotionele stress, beschouwd als een belangrijke uitlokkende factor.
- Hormonale factoren. Een duidelijk verband met de menstruatie is nooit aangetoond, al verdwijnen aften soms tijdens het gebruik van de anticonceptiepil of tijdens de zwangerschap.
- Virussen en bacteriën zijn ooit als oorzaak beschouwd, maar dat is nooit bewezen. Ook het herpesvirus dat koortslip veroorzaakt speelt bij aften geen rol. Aften zijn dan ook niet besmettelijk.
- Erfelijke aanleg speelt vermoedelijk een rol. In families van mensen met aften komen vaker anderen met aften voor.
- Voedselovergevoeligheid wordt genoemd, maar is nooit bewezen. Een enkele keer kan een reactie op voeding niet worden uitgesloten.
- Geneesmiddelen die het afweersysteem onderdrukken en bepaalde pijnstillers zoals ibuprofen en aspirine kunnen op aften gelijkende zweren veroorzaken.
Vooral grote aften kunnen een uiting zijn van een onderliggende ziekte, zoals de ziekte van Behçet, bloedziekten door een tekort aan ijzer, vitamine B12 of foliumzuur, en darmziekten zoals coeliakie, de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Ook mensen met hiv kunnen op aften gelijkende zweren in de mond krijgen.
Zijn aften besmettelijk?
Nee. Aften worden niet veroorzaakt door een virus of bacterie en zijn niet overdraagbaar van mens op mens.
Wat zijn de verschijnselen?
Aften zijn pijnlijke, oppervlakkige, ronde tot ovale, grijs-witte zweertjes met een rode rand. Ze zitten vooral op de onderzijde van de tong, de mondbodem, het wangslijmvlies, de binnenkant van de lip, het zachte gehemelte en soms in de keel. Er is onderscheid tussen kleine en grote aften. Kleine aften komen het meest voor (90%): kleiner dan een halve centimeter, matig pijnlijk, en genezen meestal binnen een tot twee weken zonder litteken. Grote aften zien er hetzelfde uit maar zijn groter dan een centimeter en dieper. Ze genezen langzaam over vele weken en laten een litteken achter. Grote aften kunnen hevige pijn, koorts en algemene ziekteverschijnselen geven, en gaan soms samen met aften op de geslachtsorganen of rond de anus.
Hoe wordt de diagnose gesteld?
De arts stelt de diagnose meestal gemakkelijk aan de hand van de klachten en het beeld. De meeste patiënten zijn jonge, gezonde mensen bij wie verder onderzoek niet nodig is. Wel wordt gevraagd naar mogelijke uitlokkende factoren en naar symptomen die op een onderliggende ziekte kunnen wijzen. Een enkele keer volgt bloedonderzoek of wordt onder plaatselijke verdoving een klein stukje slijmvlies weggenomen voor onderzoek.
Wat is de behandeling?
Wordt een uitlokkende factor of onderliggende ziekte gevonden, dan richt de behandeling zich daarop. Bij ongeveer negen van de tien mensen blijft de oorzaak onbekend en is alleen symptomatische behandeling mogelijk: de pijn verlichten, de duur verkorten en het aantal nieuwe aften verminderen. De behandeling verloopt vaak moeizaam.
Lokale behandelingen: de pijn kan verminderd worden met lidocaïnegel. Kleine aften kunnen behandeld worden met corticosteroïden, bij voorkeur in een basis voor het mondslijmvlies, drie tot vier keer per dag aangebracht. Een tetracycline-mondspoeling, vier tot vijf keer per dag vijf minuten spoelen, is een alternatief, net als spoelen met chloorhexidine.
Systemische behandelingen (tabletten) worden alleen ingezet bij ernstige, hardnekkige aften die onvoldoende op lokale therapie reageren. Meestal is dat prednison in een korte stootkuur. Tijdens de kuur zijn er weinig of geen aften, maar na het stoppen komt de aandoening meestal terug.
Wat kunt u zelf doen?
Ga na of er factoren zijn die de aften lijken uit te lokken en probeer die te vermijden. Wees voorzichtig met tandenpoetsen en flossen, zodat er geen wondjes in het mondslijmvlies ontstaan.
Wat zijn de vooruitzichten?
Bij de meeste mensen is er geen aanwijsbare oorzaak en komen met enige regelmaat, soms jarenlang, nieuwe aften op. Het aantal en de ernst nemen meestal in de loop der jaren af. Bij ongeveer 10% wordt een uitlokkende factor of ziekte gevonden; kan die verholpen worden, dan verminderen of verdwijnen de aften vaak.
Veelgestelde vragen over aften
Zijn aften besmettelijk?
Nee. Aften worden niet veroorzaakt door een virus of bacterie en zijn niet overdraagbaar van mens op mens.
Hoe lang duren aften?
Kleine aften genezen meestal binnen een tot twee weken vanzelf, zonder litteken. Grote aften duren langer en kunnen een litteken achterlaten.
Waar komen aften vandaan?
Bij ongeveer negen van de tien mensen blijft de oorzaak onbekend. Uitlokkende factoren zijn onder meer beschadiging van het mondslijmvlies, stress en bepaalde medicijnen.
Kan ik zelf iets doen?
Ja. Vermijd factoren die de aften lijken uit te lokken en wees voorzichtig met tandenpoetsen en flossen om wondjes te voorkomen.
Wanneer moet ik naar de dokter?
Bij grote, zeer pijnlijke of langdurige zweren, bij koorts of algehele ziekte, of wanneer aften steeds terugkomen, is beoordeling zinvol om een onderliggende oorzaak uit te sluiten.